De koffietafel die wel heel duur kwam te staan

Inmiddels is restaurant ‘De Koperen Pan’ in Delft legendarisch in erfrechtland. Met het financieren van een koffietafel op de dag van het overlijden uit de nalatenschap riskeerden de erfgenamen, nota bene een financieel belang gelijk aan het griffierecht dat verschuldigd is voor het verwerpen of beneficiair aanvaarden van een nalatenschap, aansprakelijkheid met hun gehele privé vermogen voor schulden van de nalatenschap.

Daad van zuivere aanvaarding?

Een nalatenschap kan naast zuiver aanvaard of verworpen ook beneficiair worden aanvaard. Dan wordt niet geheel afstand gedaan van de nalatenschap, maar wordt de nalatenschap aanvaard voor zover deze na aftrek van de schulden positief is. Bij een positieve nalatenschap is men voor de hoogte van de uitkering uit de nalatenschap uiteindelijk wel met het privé vermogen aansprakelijk, maar voorkomen wordt dat men met het gehele privé vermogen aansprakelijk wordt voor schulden uit de nalatenschap zoals het geval bij een zuivere aanvaarding. Aan het uitbrengen van de keuze is in beginsel geen termijn verbonden. Echter, beneficiair aanvaarden of verwerpen is niet meer mogelijk indien al zuiver is aanvaard. Zuiver aanvaarden kan uitdrukkelijk, maar ook stilzwijgend. Dat is het geval indien men zich ondubbelzinnig als erfgenaam gedraagt, d.w.z. als de handelingen niet meer als beheershandelingen aangemerkt kunnen worden, maar indien er als heer en meester wordt beschikt. Dat is bijvoorbeeld het geval als er handelingen worden verricht met het oog op verdeling van goederen, er goederen worden verkocht, er zonder voorbehoud schulden worden erkend of vorderingen worden geïnd. De rechtspraak is casuïstisch, handelingen worden per geval bekeken en de grens tussen beheershandelingen en beschikkingshandelingen is soms flinterdun.
In het geval van voornoemde casus kwam de koffietafel de erfgenamen in eerste instantie erg duur te staan. Het Gerechtshof meende in eerste instantie dat het hier direct beschikken over geld uit de nalatenschap een beschikkingshandeling ten eigen behoeve was en dat de erfgenamen zich als zuiver aanvaard hebbende erfgenamen hebben gedragen. De koffietafel van € 119,00 kwam dan ook duur te staan want in de nalatenschap zaten schulden, waaronder een schuld van ruim € 11.000,00. De zaak kwam uiteindelijk voor de Hoge Raad en die was milder. De Hoge Raad verwees naar het oude erfrecht, waaronder handelingen m.b.t. de begrafenis niet tot stilzwijgende daden van aanvaarding worden gerekend. “Tot de handelingen die er op zijn gericht de erflater een passende uitvaart te bezorgen, kan een overleg op de sterfdag als hier aan de orde worden gerekend. Het maken van redelijke kosten daarvoor ten laste van de nalatenschap kan dan niet worden aangemerkt als een daad van aanvaarding. De kosten van een maaltijd als de onderhavige kunnen onder omstandigheden tot zodanige kosten worden gerekend.’’ Hier was overigens ook relevant dat diegene die de betaling verrichte ook als executeur was benoemd, een executeur heeft als taak de nalatenschap te beheren. Voorts betrof het een eenvoudige maaltijd, was er geen eten in huis in het sterfhuis en woonden de erfgenamen ver van elkaar zodat het niet heel onlogisch was buiten de deur in een horecagelegenheid elkaar voor overleg te ontmoeten.

Nieuwe wet: betere bescherming

Er is een wetsvoorstel aanhangig ter bescherming van erfgenamen tegen negatieve nalatenschappen. Een automatische beneficiaire aanvaarding zoals door de KNB geadviseerd komt er niet, wel komt er een uitgebreidere spijtoptantenregeling om onder omstandigheden alsnog beneficiair te kunnen aanvaarden. Ook wordt de regeling over de daden van aanvaarding, zoals in onderhavige casus, duidelijker geformuleerd. Dan is er sprake van een daad van aanvaarding bij verkoop van goederen, bezwaren van goederen of op andere wijze goederen aan het verhaal van schuldeisers onttrekken. De gedachte is dat schuldeisers niet benadeeld mogen worden, dus met handelingen zonder economische waarde wordt in beginsel geen risico genomen.

Geen risico’s nemen

Echter, nogmaals, de rechtspraak is casuïstisch en de wet is nog niet gewijzigd. Alertheid is dus geboden bij handelingen m.b.t. goederen of geld uit de nalatenschap als er nog geen definitieve keuze over aanvaarding of verwerping is uitgebracht. Voor de bezoekers aan de Koperen Pan had het immer ook anders kunnen aflopen met een privé aansprakelijkheid aan hun broek van € 11.000,00 door een koffietafel van € 119,00. Er lijkt ook een misverstand te heersen over de afkoelingsperiode van 3 maanden na overlijden. Deze wetsbepaling is gericht op schuldeisers, maar biedt erfgenamen absoluut geen vrijbrief voor hun handelingen in deze periode. Gedegen juridisch advies kort na het overlijden is dus geboden want de verkeerde keuze kan grote onwenselijke en onvoorzienbare financiële gevolgen met zich meebrengen.